Mięczaki są jedną z najliczniejszych grup zwierząt, która obejmuje około 130000 gatunków występujących na całym świecie. Wszystkie one są bezkręgowcami – nie posiadają kości – i zamieszkują zarówno środowiska wodne, jak i lądowe.

Do typu mięczaków zalicza się osiem gromad zwierząt. Są to tarczkonogi, bruzdonogi, chitony, jednotarczowce. ślimaki, walconogi, małże i głowonogi. Ponieważ wiele mięczaków wytwarza twarde muszle, często natrafia się na ślady tych istot w skałach pochodzących sprzed wielu milionów lat. Okoliczność ta ułatwia badanie przebiegu ewolucji tej grupy zwierząt i dzięki temu naukowcy mogą też określać wiek warstw skalnych, co w przypadku innych bezkręgowców byłoby nieomal niemożliwe. Muszle mięczaków, takich jak amonity i belemnity, przyrodnicy zaczęli kolekcjonować od XVIII stulecia. Do chwili obecnej opisano już 35000 wymarłych gatunków tych bezkręgowców. Każda gromada mięczaków obejmuje zawsze jakieś formy związane ze środowiskiem morza albo też składa się z gatunków wyłącznie morskich.

Budowa

Mięczaki mają niespotykaną okrywę ciała. Zachowuje się ona nieomal tak, jak masa plastyczna, i w związku z tym zwierzęta te posiadają rozmaite kształty. Kształt ciała zmienia się w zależności od gatunku, a także czynników środowiska wpływających na zwierzęta. Ciało o miękkiej konstrukcji jest odbiciem warunków życia, w jakich bytują mięczaki. Twarda, ale giętka okrywa ciała jest bardzo przydatna do życia w niespokojnych, płynących wodach różnego rodzaju rzek i strumieni, a także mórz, gdzie występują prądy i uderzenia fal.

Ciało mięczaków jest niesegmentowane, dobrze rozwinięty jest układ krwionośny i nerwowy. Rozmnażają się płciowo, są zwierzętami albo rozdzielnopłciowymi, albo obojnakami – osobniki niektórych gatunków posiadają jednocześnie gonady męskie i żeńskie.

Jedną z głównych cech charakteryzujących morskie mięczaki jest wytwarzanie przez nie muszli. Składa się ona ze związków wapnia wchłoniętych przez zwierzęta z wody morskiej. Muszla pełni różne funkcje, między innymi ułatwia pływanie, zabezpiecza przed wrogami i jest ?przenośnym” domem zwierzęcia.

W ciele mięczaków zwykle wyróżnia się 3 rejony. Największą częścią jest stopa (lub noga), nad nią znajduje się worek trzewiowy, w którym zlokalizowane są główne narządy wewnętrzne, a trzecią częścią jest głowa. Stopa przyczepia zwierzę do podłoża i często ma dużą powierzchnię. Na głowie mięczaków zazwyczaj umieszczone są czułki i oczy. W okolicy otworu gębowego znajduje się radula (tarka), wyposażona w ułożone rzędami ząbki i służąca do rozdrabniania pobieranego pokarmu. Przewody odbytowe, płciowe i wydalnicze otwierają się do jamy płaszczowej.

Ślimaki

Większość gatunków morskich mięczaków należy do gromad ślimaków, małży i głowonogów. W gromadzie ślimaków, zwanych inaczej brzuchonogami, wyróżnia się następujące podgromady: przodoskrzelne, płucodyszne i tyłoskrzelne. Przodoskrzelne występują głównie w morzu, rzadziej na lądzie lub w wodach słodkich, płucodyszne (u których jama płaszcza jest narządem oddechowym – płucem) są formami lądowymi i słodkowodnymi, a tyłoskrzelne są wyłącznie ślimakami żyjącymi w morzu. Do morskich form zaliczane są na przykład porcelanki i skrzydelniki, które są znane ze względu na wspaniałe muszle. Istnieją jednakże gatunki ślimaków morskich, które muszli nie wytwarzają, np. zając morski. Ślimaki bezmuszlowe – nagie – często występują na rafach koralowych. gdzie odżywiają się koralami, gąbkami i ukwiałami. Zające morskie są roślinożerne, a ich pokarmem są glony, bakterie i grzyby rosnące na skałach. Ślimaki mięsożerne, np. Buccinium undatum, żyją wśród skał w pobliżu morskich brzegów i często wyjadają ryby zaplątane w rybackie sieci.

Ciało ślimaków jest skręcone i w wyniku tego odbyt jest położony blisko głowy. Taką zakłóconą symetrię ciała można najlepiej zaobserwować patrząc na spiralnie zwiniętą muszlę, która okrywa części miękkie. Ślimaki przodoskrzelne są rozdzielnopłciowe, ślimaki tyłoskrzelne i płucodyszne to formy hermafrodytyczne. Każda samica Buccinium.który należy do ślimaków przodoskrzelnych. składa około 2000 kokonów, a w każdym z nich jest blisko 1000 jaj. W czasie składania jaj samice grupują się, a ich kokony zlepiają się i tworzą kule, które roznoszą prądy wody. Z 1000 jaj w każdym kokonie kluje się około 30 osobników. Zjadają one pozostałe jaja i pożerają się nawzajem, co w końcu doprowadza do tego. że z każdego kokona rozwija się zaledwie dziesięć larw.

Większość gatunków ślimaków wytwarza muszle, a niektóre, np. błotniarka jajowata, może występować zarówno w wodach słodkich, jak i lekko zasolonych morzach.

Małże

Łacińska nazwa małży. Bivalvia. wywodzi się od słowa valva, czyli zastawka. Jest to związane ze sposobem, w jaki zwierzę reguluje ilość przepływającej przez jego ciało wody. Typowym przedstawicielem małży jest omółek. Ciało jego jest otoczone dwuczęściową muszlą, której obie skorupy są połączone po stronie grzbietowej specjalnym zamkiem. Zamek ten utrzymuje je w stanie rozwarcia i wtedy może następować przepływ wody przez ciało. Kiedy drapieżnik, np. ostrygojad. rozgwiazda lub drapieżny ślimak, zaatakuje małża, mięśnie zwieracze, które działają antagonistycznie do zamka, kurczą się i muszla się zamyka. Małże odżywiają się zawieszoną w toni wodnej materią organiczną, którą odfiltrowują z wody dostającej się do ciała przez syfon wpustowy. Woda opuszcza ciało przez mniejszy syfon wypustowy.

Głowonogi

Głowonogi są najbardziej wyspecjalizowaną grupą mięczaków. Do tej gromady należą łodziki. mątwy, kałamarnice (kalmary) i ośmiornice. Wszystkie te zwierzęta zamieszkują wyłącznie wody morskie. Do głowonogów zaliczane są też wymarłe amonity i belemnity, które występowały od kambru (około 500 milionów lat temu). Głowonogi mają otwór gębowy otoczony ramionami, które są wytworem nogi. Ramiona są zaopatrzone w przyssawki i haczyki. Głowonogi mają również bardzo dobrze rozwinięte oczy. Kałamarnica olbrzymia, która jest największym znanym żyjącym bezkręgowcem, ma oko o średnicy dochodzącej do 38 centymetrów. Jest to największe oko znane wśród wszystkich zwierząt, zarówno tych kręgowych, jak i bezkręgowych. Jama płaszczowa kałamarnicy jest wykorzystywana podczas pływania. Napełniana wodą, która następnie z wielką siłą jest wyrzucana. umożliwia ona zwierzęciu szybkie poruszanie się w wodzie na zasadzie odrzutu. Obserwowano kałamarnice, które pływały z prędkością 55 km/h. Widuje się także te zwierzęta, jak poruszając się z wielką prędkością, wyskakują z wody, gdy są gonione przez drapieżne tuńczyki. Mogą wtedy spadać na pokłady statków. Kałamarnice mogą dorastać do wielkich rozmiarów – największa zmierzona kałamarnica miała ponad dwanaście metrów długości. Wielkie blizny na skórze kaszalotów są śladami po przyssawkach kałamarnic.

Głowonogi takie jak ośmiornice, które mają osiem ramion, posiadają papugowaty dziób. Ofiara, np. ryba, na początku chwytana jest ramionami zaopatrzonymi w przyssawki i haczyki. Następnie jest kierowana w stronę dzioba, którym ośmiornica zadaje ciosy. Zdobycz jest uśmiercana przez jad znajdujący się w ślinie i dzięki temu ośmiornica może wolno pożerać upolowane zwierzę.

Ośmiornice żyjące na dnie głębokich mórz dochodzą do większych rozmiarów ciała niż kałamarnice, jednak widziano je tylko kilka razy. Część ciała olbrzymiej ośmiornicy, wyrzucona na plażę Florydy blisko St. Augustine, wskazuje, że zwierzę musiało ważyć około 6-7 ton.

Ośmiornice nie tolerują się wzajemnie, a kiedy dochodzi do kopulacji, odbywają ją z wyciągniętymi ramionami. Samiec przekazuje pakiety plemników przez bruzdę w specjalnym ramieniu. Po zapłodnieniu samica przystępuje do składania jaj, których może złożyć nawet do stu pięćdziesięciu tysięcy. Przez sześć tygodni opiekuje się nimi, aż do momentu kłucia się młodych osobników. Po tym czasie samica umiera.

Mątwy mają dziesięć ramion, dwa z nich są dłuższe od pozostałych i służą do chwytania ofiar, którymi najczęściej są ryby. Mątwy są wysoce wyspecjalizowanymi drapieżnikami. Posiadają wewnętrzny szkielet, którym jest okryta płaszczem wapienna muszla. Usztywnia on ciało i ułatwia pływanie. Mątwa, tak jak ośmiornica, posiada w skórze specjalne komórki barwnikowe.dzięki którym może zmieniać barwę ciała w zależności od podłoża, na którym się znajduje. Często to zwierzę ma paskowany, czarno-biały, jak zebra, rysunek na ciele, który dobrze je maskuje wśród podwodnych glonów, gdzie spędza większość czasu.

Chitony

Spośród pięciu pozostałych gromad mięczaków chitony są ważną, w sensie ewolucyjnym, grupą. Są one morskimi zwierzętami, które spotyka się w płytkich wodach. Na grzbiecie posiadają osiem zachodzących na siebie wapiennych płytek, które tworzą zewnętrzny szkielet. Po stronie brzusznej w bruździe jest sześć lub więcej par skrzeli, za pomocą których chitony oddychają. Poszukują pokarmu w nocy, zeskrobując wyposażoną w ząbki tarką glony i inny materiał roślinny.

Znanych jest około 70 gatunków tarczkonogów. Te morskie stworzenia mają robakowaty kształt i żywią się mikroorganizmami i martwą materią organiczną pobieraną z osadów dennych. Ich ciało jest otoczone ochronnym oskórkiem, w którym tkwią wystające na zewnątrz wapienne igiełki.

Walconogi

Walconogi są wyłącznie morskimi mięczakami, które żyją w osadach dennych. Mają dwuboczną symetrię ciała, ich przeważnie lekko wygięta, wapienna muszla jest otwarta na obu końcach. Żywią się otwornicami i okrzemkami, które chwytają za pomocą nitkowatych wyrostków, a następnie rozcierają za pomocą tarki.

Prymitywne gromady

Dwie pozostałe gromady morskich mięczaków to bruzdonogi i jednotarczowce. Bruzdonogi nie posiadają muszli (cecha prymitywna). Są także robakowatego kształtu, a ciało ich jest obłe. Żywią się prawie wyłącznie parzydełkowcami.

Jednotarczowce są mięczakami żyjącymi na dnie morza na dużych głębokościach – poniżej 200 metrów. Mają grzbietobrzusznie spłaszczone ciało o dwubocznej symetrii, a ich skorupka ma miseczko waty kształt.

Łańcuch pokarmowy

Morskie mięczaki są ważnym ogniwem powiązań ekologicznych występujących w morskim środowisku. Gatunki filtrujące wodę i odcedzające zawieszone w niej drobiny pokarmu (np. małże) stoją u podstawy zależności troficznych w ekosystemie. Wiele ich staje się następnie pokarmem morskich ptaków. Morskie mięczaki, które zjadają glony i bakterie, są nazywane konsumentami pierwszego rzędu, a te, które zjadają inne zwierzęta, na przykład ośmiornice, to konsumenci drugiego rzędu.

W morzach południowych mięczaki są podstawowym pożywieniem kaszalotów i fok. Oblicza się. że ssaki te corocznie zjadają ogółem około 10 min ton kałamarnic, które są ich główną zdobyczą.

Pożyteczne związki

Istnieje wiele gatunków mięczaków, które wykorzystują podczas swego rozmnażania inne zwierzęta, a także wiele gatunków innych zwierząt wykorzystujących mięczaki do swego rozmnażania. Słodkowodne szczeżuje i skójki wytwarzają larwy nazywane glochidiami, które przyczepiają się do skrzeli lub skóry ryb i w taki sposób przebiega ich rozwój. Po osiągnięciu dojrzałości odczepiają się od ryby i jako osobniki dorosłe rozpoczynają samodzielne życie.

Odwrotna zależność występuje pomiędzy różanką a małżem. Samica różanki składa ikrę do wnętrza małża, gdzie następuje rozwój jajeczek ryby. W obu przypadkach związki polegają raczej na jednostronnej korzyści, gdyż tylko jeden z gatunków odnosi zysk.

Dobrym przykładem obopólnych korzyści jest symbiotyczna zależność pomiędzy ogromnym małżem z rodzaju Tridacna a zooksantellami. które żyją w jego ciele. Specjalne przezroczyste komórki ciała małża ukierunkowują padające światło na zooksantelle, które zamieniają w procesie fotosyntezy zbędne produkty przemiany materii małża na związki cukrowcowe. Substancje te następnie są wykorzystywane przez małża jako pokarm. Ponieważ istnienie małży jest zależne od pomyślnego przebiegu fotosyntezy u zooksantelli, Tridacna występują w płytkich morzach, gdzie dociera światło, a nie w ciemnych głębinach.

Od wielu lat ludzie pozyskują mięczaki jako pokarm i dla celów dekoracyjnych. Perty i muszle z macicą perłową są naturalnymi wytworami małży. Perty powstają, gdy obce ciało, zwykle ziarno piasku lub pasożyt, dostanie się i ugrzęźnie pomiędzy płaszczem a muszlą małża. Zostaje ono otoczone wapienną substancją i w ten sposób jest izolowane od reszty ciała. W drodze sztucznego wprowadzania ciał obcych do ciała małży można wymusić produkowanie przez nie pereł. Mała figurka Buddy, na przykład, wprowadzona do ciała małża i otoczona masą perłową jest doskonałą pamiątką dla turystów.

Znaczenie gospodarcze

Mieniąca się barwami tęczy warstwa perłowa wyściela wnętrze muszli. W zdobnictwie jest ona nazywana macicą perłową i służy do układania różnych wzorów na drewnianych powierzchniach, meblach, biżuterii lub kompletach stołowych. Na Filipinach i w Indonezji zbiera się muszle małży perłopławów Pinctada, a na Wyspach Salomona i innych wyspach Pacyfiku muszle ślimaków przodoskrzelnych Trochus i z rodziny Turbinidae.

We współczesnym świecie coraz bardziej rośnie zainteresowanie zbieraniem egzotycznych muszli. Muszle zbiera się. wyławiając je z morza lub kupując w specjalnych fermach mięczaków, gdzie hoduje się te zwierzęta. Na przykład w wodach na południe od wybrzeży Kalifornii hoduje się, wytwarzające piękne muszle, ślimaki z rodzaju Haliotis. Na całym świecie na głównych ulicach nadmorskich kurortów i ośrodków turystycznych coraz częstszym widokiem są sklepy i stoiska z muszlami mięczaków. Zbieranie muszli staje się tam modnym zajęciem.

Morskie mięczaki są także pokarmem ludzi, a ich poławianie jest często podstawowym źródłem utrzymania społeczności żyjących nad brzegami mórz. Na przykład w krajach śródziemnomorskich poławia się regularnie 50 gatunków małży, 12 gatunków ślimaków i 13 gatunków głowonogów. Szacuje się, że do 2000 r. roczna konsumpcja samych tylko ostryg osiągnie poziom 2,3 miliona ton. Ostrygi stanowią około jednej czwartej całkowitej ilości zjadanych na świecie mięczaków. Corocznie wyławia się z mórz około 1,2 min ton rozmaitych gatunków głowonogów. Pięćdziesiąt procent tej masy to połowy dokonywane przez Japończyków.

Oprócz względów dekoracyjnych i kulinarnych, morskie mięczaki przynoszą ludziom także innego rodzaju korzyści. Komórki nerwowe mięczaków są szczególnie duże w porównaniu z neuronami kręgowców i z tej przyczyny są one dobrym obiektem badań laboratoryjnych. Na przykład zając morski jest obiektem badań nad pamięcią. Ciała ostryg, skrzydelników i kałamarnic wytwarzają substancje o działaniu antywirusowym i antybakteryjnym. co znajduje zastosowanie, jednak jeszcze na małą skalę, w przemyśle farmaceutycznym. Niektóre małże syntetyzują w swych organizmach związki anty nowotworowe.

Obok mięczaków, których eksploatowanie przynosi ludziom wielkie korzyści, są też w tym typie gatunki wyrządzające nam szkody. Jednym z nich jest świdrak okrętowy Toreclo navalis, który drążąc w drewnie korytarze, niszczy drewniane urządzenia portowe i łodzie.

Ochrona

Kilka gatunków morskich mięczaków jest zagrożonych wyginięciem, a liczebność wielu form z tego typu bezkręgowców maleje w wyniku niszczenia środowisk morskich i zanieczyszczenia wód. Zanieczyszczenie wód jest główną przyczyną upadku licznych hodowli mięczaków na całym świecie, a szczególnie na Morzu Śródziemnym. Obecność metali ciężkich, zamulenie, wzrost liczebności bakterii pochodzących ze ścieków i ropa naftowa to główne czynniki spadku liczebności morskich zwierząt. Najpoważniejszą jednak przyczyną, o wiele ważniejszą niż plamy ropy naftowej, jest zatrucie wód różnego rodzaju toksynami. Mięczaki morskie, które pobierają pokarm filtrując wodę, są szczególnie wrażliwe na obecność zanieczyszczeń, gdyż utrudniają im one filtrację, zatykając narządy filtracyjne.

Obecnie wiele krajów wyznaczyło na swoich wodach terytorialnych strefy będące rezerwatami podwodnej przyrody. W krajach odławiających mięczaki do celów konsumpcyjnych prawo często określa okresy ochronne, limity połowów i minimalną wielkość pozyskiwanych osobników. Istnienie takich ograniczeń jest konieczne, aby zapobiec przełowieniu, jednakże są one wprowadzane w życie zazwyczaj tylko wtedy, gdy istnieje wyraźna groźba spadku połowów w następnych latach.

Morskie mięczaki są obiektem szczególnego zainteresowania Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCNNR). Różne komórki tej organizacji badają zmiany liczebności zwierząt i roślin oraz pomagają ocenić stopień zagrożenia fauny i flory ze strony rozmaitych czynników, zarówno tych o charakterze naturalnym, jak i antropogenicznych, czyli spowodowanych działalnością człowieka.

W zagrożeniu

Mięso skrzydelnika olbrzymiego (Stromhus gigas) jest ważnym źródłem pokarmu na Karaibach, gdzie od wielu stuleci odławia się te ślimaki. W niektórych miejscach gatunek ten stał się bardzo rzadki, a liczebność jego nadal się kurczy. Rozpoczęto więc programy badawcze nad biologią skrzydelnika, a także wprowadzono ograniczenia jego odłowów i wymiary ochronne. Na Bermudach skrzydelnik olbrzymi jest gatunkiem objętym ochroną. W klasyfikacji IUCNNR gatunek ten jest określany jako ?zagrożony ze względów komercyjnych”.

Tryton olbrzymi (Charonia tritonis) występuje na rafach koralowych Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku. W klasyfikacji IUCNNR jest określany jako ?rzadki”. Od wielu stuleci gatunek ten był ceniony ze względu na swoją muszlę, której wyspiarze z Hawajów, Seszeli i Indonezji używali jako trąby wydającej donośny dźwięk. W ostatnich latach muszle te są pożądanym obiektem dla kolekcjonerów, gdyż dochodzą do półmetrowej długości i są rzadko spotykane, gdyż w warunkach naturalnych trytony nie są liczne. Wiedza o biologii trytona olbrzymiego jest uboga. Wydaje się, że ten ślimak żywi się głównie szkarłupniami.

Morski nagi ślimak doriclella z holenderskiego Zuiderzee prawdopodobnie już wyginął. Po tym, jak w I932 r. odgrodzono tamą Zuiderzee, nastąpił gwałtowny spadek liczebności tego gatunku. Nie spotyka się też tego ślimaka na Wadden Zee, na którym także wybudowano tamę. Przykład doridelii z Zuiderzee obrazuje zagrożenia, z jakimi stykają się inne gatunki zwierząt żyjących na terenach zalewowych i nad brzegami mórz. Takie obszary są zwykle gęsto zaludnione, budowane są tam porty i stocznie. IUCNNR nadała doridelli status gatunku ,. niedostatecznie poznanego”, co wskazuje, że nie był on wystarczająco zbadany, zanim wyginął.

Największe małże świata to przydacznie. Występują one w rejonie Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku. i są szczególnie intensywnie eksploatowane przez Tajwańczyków, którzy odławiają je dla mięsa i muszli. IUCNNR wymienia siedem gatunków statusie ?rzadki”, ?niedostatecznie poznany” o ?podatny na wyginięcie”. Przydacznie zasiedlają płytkie wody raf koralowych do maksymalnej głębokości 20 metrów. Z wody morskiej odfiltrowują plankton. Dochodzą do ogromnych rozmiarów i żyją prawdopodobnie ponad 100 lat. Przydacznia olbrzymia Tridacna gigas osiąga długość 1,5 metra i może ważyć nawet 250 kilogramów. Przydacznie występują w niektórych podwodnych morskich rezerwatach i wydaje się, że można je rozmnażać w specjalnych hodowlach.

Na liście zagrożonych gatunków morskich mięczaków są także gatunki europejskie. Są nimi na przykład dwa gatunki ślimaków: Paludinella littorina (status ?rzadki) i Tenellia adspefsa (status ?niedostatecznie poznany”). Pierwszy z nich zasiedla europejskie wody Morza Śródziemnego i Atlantyku, a drugi występuje na całym świecie. Czynniki, jakie zagrażają tym gatunkom, to budowanie umocnień brzegowych, osuszanie estuariów i rozwój niekontrolowanej turystyki.