Gryzonie marowatopodobne to grupa ssaków spokrewnionych z popularną świnką morską, której ojczyzną jest Ameryka Południowa. W tej grupie zwierząt jest blisko 200 gatunków żyjących w różnych środowiskach i charkteryzujących się odmiennymi zwyczajami.

Ssaki marowatopodobne należą do bardzo licznego w gatunki i zróżnicowanego, rzędu gryzoni (Rodentia) i tworzą one osobny podrząd – Caviomorpha. Główną cechą, która łączy wszystkich przedstawicieli tego podrzędu, jest układ mięśni szczękowych, biorących udział w żuciu pokarmu. Wiele gatunków ma także stosunkowo dużą głowę, zwarty, krępy tułów, cienkie i smukłe kończyny oraz krótki ogon. Inne jednakże wyglądają jak typowe gryzonie w rodzaju szczura lub myszy. Większość ssaków marowatopodobnych wydaję na świat małe mioty, okres ciąży jest stosunkowo długi, a młode po urodzeniu są dość dobrze rozwinięte. Prawie wszystkie gatunki występują na półkuli południowej – głównie w Ameryce Południowej, a także na południu Afryki i Azji. Tylko jeden gatunek – igłozwierz – jest gatunkiem rodzimym w Ameryce Północnej, a kilka innych gatunków z powodzeniem introdukowano w różnych rejonach świata.

Rodzina Cavidae

Ewolucja gatunków z tej rodziny przebiegała w różnych kierunkach i dzisiaj spotyka się je w różnorodnych środowiskach – na terenach trawiastych, na wilgotnej pampie, pustyniach, skalistych terenach krzaczastych i suchych wyżynach. Są one najbardziej licznymi i najszerzej rozprzestrzenionymi gryzoniami w Ameryce Południowej. Do tej rodziny zalicza się świnkę morską, która obecnie nie występuje już w stanie dzikim. Jej najbliżsi krewniacy, czyli cztery gatunki gryzoni z rodzaju Cavia, są do niej bardzo podobni pod względem wyglądu – nie posiadają ogona, mają duże głowy z dużymi małżowinami usznymi i błyszczącymi oczami, a także krótki, krępy tułów.

Mara patagońskaDo rodziny Cavidae zalicza się też mary patagońskie, nazywane inaczej zającami patagońskimi, które licznie zamieszkują argentyńskie pampasy. Zwierzęta te, co jest niezwykłe u małych ssaków, na całe swe życie wybierają jednego partnera i żyją z nim w monogamii.

Ursonowate

Ursonowate występują na obszarach od północnej Argentyny poprzez Amerykę Środkową po Alaskę i Kanadę. Są przede wszystkim zwierzętami nadrzewnymi i nocnymi, dnie spędzają śpiąc w kryjówkach w dziuplach drzew i wśród korzeni. Mają ostre. 4-centymetrowe kolce, ułożone gładko na głowie, plecach, bokach ciała i ogonie (u jednego brazylijskiego gatunku występują jedynie na głowie). W niebezpieczeństwie zwierzęta stroszą kolce za pomocą specjalnych mięśni. Ursonowate mają silne pazury i nagie opuszki na swych szerokich stopach i dzięki temu mogą mocno obejmować gałęzie w trakcie wspinaczki po drzewach. Koniec ogona może owijać się dookoła gałęzi i pełni wtedy funkcję piątej kończyny.

Jeżozwierze

Jeżozwierze są dalekimi kuzynami gryzoni z amerykańskiej rodziny ursonowatych. Występują one w Afryce i Azji, gdzie żyją na pustyniach, równinach, terenach skalistych i w lasach. Wszystkie gatunki są roślinożerne, wiodą naziemny tryb życia i są aktywne w nocy. Należą do nich jeżatki, które posiadają ogony zakończone kitką utworzoną z długich, sztywnych włosów, którymi grzechoczą, aby odstraszyć napastnika. Tułów i kończyny są pokryte ostrą szczeciną z dosyć długimi kolcami wystającymi w okolicy grzbietu.

Pakarana

Pakarana jest jedynym gatunkiem z rodziny Dinomyidae i występuje tylko w górskich lasach andyjskich, gdzie żywi się owocami, liśćmi i roślinnością zielną. Wygląda jak bardzo duża świnka morska, a jej sierść jest czarna lub brunatna. Wzdłuż grzbietu ciągną się dwa białe pasy, na bokach dwa krótsze rzędy białych plamek. Jest zwierzęciem aktywnym nocną, porusza się raczej wolno i dość ociężale.

Paka

Dwa gatunki paki – jeden występujący w północno-zachodniej Wenezueli i Ekwadorze, a drugi na terenach od południowego Meksyku po Brazylię -preferują lasy w pobliżu rzek i strumieni. Mają delikatniejszą budowę niż pakarana, ich tułów jest silny, a kończyny mocne. Sierść ma kolor od rudego do brunatnego, po bokach występują na niej jasne, ułożone rzędami plamki.

Nutria

Nutria jest jedynym gatunkiem w swojej rodzinie. Jest dużym, roślinożernym gryzoniem. Nutrie są rodzimymi ssakami w południowej części Ameryki Południowej, zostały także introdukowane w wielu miejscach świata, włącznie z Europą, gdzie z powodzeniem się rozmnażają. Wyglądają one jak olbrzymie szczury, prowadzą wodny tryb życia i w dość dużych grupach przebywają w norach nad brzegami rzek, jezior i na bagnach. Są aktywne w dzień, szczególnie pod wieczór.

Hutie

Występują tylko na Karaibach, niektóre z nich są nieuchwytne i opisane tylko na podstawie szczątków szkieletów albo w oparciu o zaledwie kilka osobników. Wydaje się, że dawniej, do czasu, kiedy pierwsi osadnicy zaczęli przybywać na wyspy, były reprezentowane przez kilka rodzajów. Ich małe oczy i małe uszy oraz prawie całkowicie nagi, długi ogon sprawiają, że hutie wyglądają jak silne, krótkonogie szczury. Zasiedlają lasy i plantacje.

Aguti i akuczi

Aguti i akuczi są czasami zaliczane do tej samej rodziny co paki. Żyją one w północnej i środkowej części Ameryki Południowej, najliczniej występują w tropikalnych lasach, a także na terenach krzaczastych, trawiastych i polach uprawnych. Są tutaj ekologicznym odpowiednikiem małych leśnych antylop ze Starego Świata. Osiągają dość duże rozmiary – dochodzą do 65 cm długości i masy 4 kg – mimo to są dość smukłe. Barwa sierści jest u różnych gatunków odmienna – od gliniastopłowej do prawie czarnej z jasnym podbrzuszem.

Gryzonie te są aktywne w ciągu dnia, żywią się owocami, warzywami i ziołami, które w czasie spożywania, przytrzymują w przednich łapkach. Zakopują w ziemi nasiona, które zjadają później, gdy jest mało pokarmu. Ten rodzaj zachowania jest bardzo istotny w ekologii lasu, gdyż powoduje rozsiewanie się drzew i innych roślin. Aguti i akuczi padają ofiarą wielu drapieżników; w razie niebezpieczeństwa przykucają i pozostają w bezruchu aż do ostatniej chwili, potem nagle się zrywają do biegu, wydając przy tym piskliwy głos.

Szynszyle i wiskacze

Ssaki znane pod nazwą szynszylowatych wyglądają jak króliki z długimi ogonami. Występują one w zachodniej i południowej części Ameryki Południowej. Na wiskacze poluje się od dawna ze względu na ich futro i mięso, a także dlatego, że czynią szkody, wyjadając pokarm zwierzętom domowym i drążąc pod ziemią korytarze na polach uprawnych i pastwiskach.

Szynszylowate preferują suche okolice. Szynszyle i wiskacze górskie występują na wysokościach 3000-5000 metrów, wiskacze równinne na wysokościach do 2680 metrów. Wiskacze prowadzą dzienny tryb życia, a szynszyle nocny. Samce wiskaczy są dwukrotnie cięższe niż samice, u szynszyli samice są większe niż samce.

Koszatniczki

Koszatniczki pochodzą z południowych terenów kontynentu południowoamerykańskiego. Zasiedlają ugory, nieużytki i pola uprawne na obszarach nadmorskich, górskich i wyżynnych. Można je spotkać na wysokościach od poziomu morza po 3500 m i wyżej. Często są gatunkami stadnymi, znajdują schronienie w wykopanych samodzielnie norach (większość gatunków jest dobrze przystosowana do kopania w ziemi) albo przejmują nory po innych zwierzętach lub żyją w szczelinach skalnych.

Koszatniczki wyglądają jak duże, wielkouche myszy o gęstym futrze. U wielu gatunków ogon jest równy długości tułowia. Są one roślinożerne, żywią się rozmaitym pokarmem roślinnym, w skład którego wchodzą między innymi korzenie i bulwy.

Szczury szynszylowe

Jak sama nazwa wskazuje, szczury szynszylowe wyglądają jak wynik skrzyżowania szczura z szynszylą. Futerko mają miękkie, jednak nie tak delikatne jak futerko szynszyli. Gryzonie te żyją w małych koloniach, w norach lub szczelinach skalnych, zasiedlają tereny skaliste na obszarach położonych do wysokości 5000 metrów n.p.m. Można je spotkać w Andach, w południowo-zachodniej części Ameryki Południowej.

Kolczaki

Jest to najliczniejsza w gatunki rodzina w podrzędzie Carimorpha, ponadto bardzo różnorodna pod względem przystosowań do określonych środowisk. Ssaki te mogą prowadzić zarówno nadrzewny, jak i naziemny tryb życia, mogą też kopać nory. Ich sierść w mniejszym lub większym stopniu jest kolczasta – chociaż u niektórych gatunków może mieć postać szczeciny lub nawet miękkiego futerka – o umaszczeniu od rudobrązowego do szarobrunatnego: spód ciała jest jaśniejszy. Prowadzą nocny tryb życia, są roślinożercami i żyją w lasach na przeważającej większości obszaru Ameryki Południowej, często w pobliżu wody – morza lub zbiorników śródlądowych.

Tukotu ko

Jedyny rodzaj, jaki występuje w tej rodzinie, jest najliczniejszym w gatunki rodzajem wśród wszystkich gryzoni marowatopodobnych. Nazwa tych gryzoni pochodzi od głosów, jakie wydają. Żyją one w południowej części Ameryki Południowej i są przystosowane do przebywania w podziemnych norach. Wyglądem przypominają północnoamerykańskie gofery, jednak nie posiadają kieszeni policzkowych i mają dłuższą sierść na kończynach przednich, które służą im do pielęgnacji futerka.

Tukotuko żyją na nizinnej pampie i płaskowyżach od Peru do Tierra del Fuego, można je spotkać nawet na wysokości 4000 metrów. Są to małe, krępe ssaki, z charakterystycznie wystającymi na zewnątrz górnymi siekaczami. Za ich pomocą zgryzają grube korzenie, kiedy kopią podziemne korytarze. Norki mają postać długich tuneli, od których odchodzą korytarze boczne, często ślepo zakończone. Tukotuko potrafią utrzymać w swych : podziemnych tunelach stalą temperaturę, gdyż zatykają i udrażniają okresowo otwory wejściowe w zależności od kierunku wiatru i położenia słońca.

Gundie

Gundie żyją w północnej i wschodniej Afryce, przypominają nieco świnki morskie, mają krótkie nogi, duże, zaokrąglone, spłaszczone małżowiny uszne i duże oczy. Ich futerko jest bardzo miękkie, ogony są całkowicie owłosione, chociaż u wielu gatunków są dość krótkie. Gundie są mieszkańcami pustyń i półpustyń, są towarzyskie i prowadzą dzienny tryb życia. Wykształciły unikalne sposoby przetrwania w skrajnie trudnych warunkach środowiskowych. Kiedy jest bardzo zimno, wietrznie lub mokro, pozostają w swych skalnych kryjówkach. Nad ranem, gdy słońce zaczyna ogrzewać ziemię, zażywają kąpieli słonecznych, później zaczynają żerować. W południowym żarze odpoczywają rozpłaszczone na ciepłej skale albo skulone w zacienionym miejscu; przed zmierzchem ponownie zaczynają być aktywne.

W warunkach ostrej suszy gundie żywią się roślinami, które zawierają dużo wody. Gryzonie te mają zdolność wydalania bardzo zagęszczonego moczu, który ma konsystencję papki.

Szczury trzcinowe

Te krępe ssaki wyglądają jak krzyżówka świnki morskiej i szczura. Żyją w Afryce i są tam szeroko rozpowszechnione. Znamy dwa gatunki szczurów trzcinowych, każdy z nich wykazuje tendencję do występowania w różnych środowiskach: pierwszy prowadzi półwodny tryb życia i zasiedla głównie bagna i trzcinowiska, a drugi, pomimo że potrafi dobrze pływać, zazwyczaj występuje na suchych terenach sawanny.

Jak sama nazwa wskazuje, szczury trzcinowe żywią się trzciną, a także trawą, korą, orzechami i owocami. Przez rolników są uważane za szkodniki. Pomiędzy miejscami odpoczynku a żerowiskami wydeptują w trawie ścieżki i potrafią po nich poruszać się z zadziwiającą szybkością. Prowadzą przede wszystkim nocny tryb życia, czasami są aktywne w ciągu dnia.

Afrykański szczur skalny

Gryzoń ten jest mieszkańcem południowo-zachodniej Afryki. Przypomina nieco wiewiórkę, jednak nie posiada puszystego ogona, ma spłaszczoną czaszkę i niezmiernie elastyczne żebra, co pozwala mu na poruszanie się w ciasnych szczelinach skalnych albo chowanie się pod kamieniami. Barwa sierści tych gryzoni umożliwia im dobre wtapianie się w otoczenie.

Afrykański szczur skalny zazwyczaj przebywa w okolicach skalistych gór i pagórków. W ciągu dnia wychodzi ze swych kryjówek, wygrzewa się na słońcu i żeruje do zmierzchu, zjadając zielone części roślin, nasiona i jagody. Niezwykłą cechą tego gryzonia są sutki samicy, które są ulokowane na wysokości łopatki i dzięki temu młode mogą ssać mleko, kiedy matka znajduje się w wąskiej szczelinie skalnej.

Afrykańskie kretoszczury

Te gryzonie są podobne do szczurów i są przystosowane do życia niemal wyłącznie pod ziemią. Większość ma gęste, miękkie futerko, które może być w dotyku wełniste lub aksamitne, a jeden gatunek – golec – jest prawie nagi i ma tylko kilkanaście jasnych włosów na tułowiu i ogonie.

Kretoszczury występują głównie na południu Afryki, zamieszkują luźne, piaszczyste gleby,gdzie wykopują rozległe systemy nor. Są przystosowane do podziemnego trybu życia, gdyż mają walcowate ciało i bardzo luźną skórę, co umożliwia im poruszanie się w ciasnych korytarzach. Ssaki te wygrzebują tunele swymi dłutowatymi siekaczami, ściskając przy tym znajdujące się z tyłu wargi, dzięki czemu ziemia nie dostaje się do otworu gębowego. Oczy mają małe, słuch i węch bardzo dobrze rozwinięte, ponadto na ich ciele rozrzucone są włoski czuciowe.

Golce są niezwykłymi ssakami, gdyż żyją w koloniach. w których, tak jak w koloniach, pszczół, przewodnią rolę odgrywa pojedyncza samica -„królowa”. Otaczają grupa osobników będących jej pomocnikami, które biorą udział w wychowywaniu młodych swej „królowej”.