Nietoperze są jedynymi ssakami posiadającymi umiejętność aktywnego, trwałego latania. Można je spotkać na wszystkich kontynentach za wyjątkiem rejonów polarnych oraz wysokogórskich.

Wiadomo, że nietoperze istnieją już co najmniej 50 milionów lat – odnaleziony prawie kompletny szkielet nietoperza, znanego jako Icaronycteris, jest datowany na okres eocenu. To zwierzątko o długości głowy i tułowia około 8 cm jest tak podobne do współczesnych nietoperzy, że nie dostarczyło naukowcom prawie żadnych informacji o tym skąd one pochodzą i jak posiadły zdolność lotu. Przypuszcza się, że przodkami nietoperzy były jakieś niewielkie nadrzewne ssaki owadożerne.

Wygląd

Choć nietoperze znacznie różnią się między sobą wielkością i cechami zewnętrznymi, to nie można ich pomylić z jakimikolwiek innymi ssakami. Ich ciało pokrywa futerko jaśniejsze od spodu. Skrzydła mogą osiągać rozpiętość od 15 cm do 2 m i różnić się kształtem od długich i wąskich do krótkich i zaokrąglonych, lecz ich konstrukcja u wszystkich gatunków jest jednakowa.

Doskonale rozwinięte kończyny przednie składają się z krótkiego i silnego ramienia oraz bardzo długiego przedramienia z jedną tylko kością -promieniową. Kciuk jest krótki, zwykle wyposażony w hakowaty pazur, podczas gdy pozostałe palce są wydłużone, stanowiąc konstrukcję, na której rozpięte są błony lotne. Błony owe przytwierdzone są poza tym do boków ciała, kości oraz ogona, którego długość różni się znacznie u różnych gatunków. Występująca u wielu nietoperzy ostroga kostna pomaga rozpostrzeć błony w dół do ogona.

Błony lotne – w rzeczywistości podwójna warstwa skóry – pozwalają zwierzęciu latać ruchem, w którym przednie i tylne kończyny pracują razem. Włókna mięśniowe oraz elastyczne pasma w skrzydłach umożliwiają złożenie ich wokół ciała nietoperza gdy ten nie lata.

Zwyczaje

Pomimo znacznej ilości gatunków oraz zamieszkiwania przez nie przeróżnych środowisk naturalnych, tryb życia większości nietoperzy jest uderzająco podobny. Prawie wszystkie są aktywne nocą, odpoczywając w dzień w kryjówkach, wisząc zwykle głową w dół – nietoperze w przeważającej większości nie budują gniazd.

Większość nietoperzy to istoty społeczne, jako że znaczną część roku spędzają w koloniach, jednakże kilka gatunków to samotnicy.

Nietoperze wyszukują sobie różne kryjówki dostosowane do swoich zmieniających się okresowo potrzeb. Kryjówki zimowe potrzebne są do snu zimowego czyli hibernacji, podczas gdy inne wykorzystywane są do odpoczynku dziennego w pozostałych porach roku. Często specjalne kryjówki służą parzeniu się czy wychowywaniu młodych. Odpowiednie miejsca znajdywane są w jaskiniach, nieczynnych kopalniach, szczelinach skalnych czy dziuplach drzew. Stare budynki zapewniają obfitość kryjówek – pęknięcia w ścianach, belki dachu, piwnice i podziemia czy nawet przestrzeń za starymi zasłonami. Duże nietoperze owocożerne często spędzają dnie na otwartej przestrzeni, zwisając z gałęzi drzew.

Dużą część czasu wolnego od polowania nietoperze poświęcają toalecie – lizaniu swoich membran lotnych, brzucha i klatki piersiowej, drapaniu futerka tylnymi kończynami czy czyszczeniu pazurów.

Sprawność poruszania się na ziemi jest różna u różnych gatunków. Niektóre są prawie zupełnie bezradne, zdolne tylko do niezgrabnego pełzania. Inne składają skrzydła i mogą zupełnie sprawnie chodzić, wspinać się a nawet uciekać; Niektóre rudawki przeskakują z gałęzi na gałąź chwytając się ich pazurami.

Sen zimowy – hibernacja

W strefie umiarkowanej zimą nietoperze nie są w stanie zdobyć wystarczającej ilości pożywienia. Parę gatunków rozwiązuje ten problem migrując w cieplejsze strony, lecz przeważająca większość wynajduje kryjówki, zwane hibernaculum, w których zapada w sen zimowy.

Miejsca snu zimowego muszą być wolne od przeciągów i czynników zakłócających spokój zwierząt, posiadać szorstkie ściany i stropy, do których nietoperze mogą się przyczepić, lub obfitować w szczeliny i zakamarki, w których mogą się ukryć. Temperatura nie powinna spadać poniżej 0° C, a wilgotność powinna utrzymywać się na stosunkowo wysokim poziomie, aby zapobiec utracie wilgoci wskutek parowania.

Jesienią nietoperze wpadają w szal jedzenia, by zgromadzić wystarczające zapasy tłuszczu na zimę. Zależnie od temperatury, ilości dostępnego pokarmu i przynależności gatunkowej nietoperze zaczynają gromadzić się w miejscach snu zimowego na przełomie października i listopada. Te z nich, które zimują wisząc zaczepione tylnymi kończynami o strop lub ściany, z ciałem oplecionym skrzydłami, grupują się zwykle w bardzo duże skupiska.

Odżywianie

Jakkolwiek większość nietoperzy jest owadożerna, to preferencje w tym zakresie są indywidualną cechą gatunku. Zjadane są wszystkie rodzaje owadów latających – ćmy, motyle, chrząszcze, komary, muchy, ważki, świerszcze i pasikoniki a także pająki i wiele przeróżnych stawonogów.

Polowanie na owady w locie jest najczęstszą formą łapania zdobyczy. Nietoperze chwytają je albo bezpośrednio pyszczkiem, albo też skrzydła używane są jak siatka do zgarniania lecących owadów. Niektóre nietoperze zwijają swą błonę ogonową, wykorzystując ją jako worek do chwytania i przechowywania owadów. Zdobycz często pożerana jest w locie, lecz powoli latające gatunki, celem spożycia ofiary, zazwyczaj lecą do swych zwyczajowych „jadalni”.

W tropikach

Nietoperze owocożerne są mieszkańcami tropików, jako że tylko w tym klimacie owoce dojrzewają cały rok. Zjadają one także niektóre zielone części roślin i owady zamieszkujące pomiędzy i wewnątrz owoców. Owocożernymi nietoperzami Starego Świata są rudawkowate (Pteropopidae), zwane psami lub lisami latającymi, podczas gdy ich odpowiednikami w obu Amerykach są liścionosy (Megadermatidae).

Niektórzy przedstawiciele obu tych rodzin zjadają nektar i pytek kwiatowy, zapylając przy okazji liczne rośliny. Podobnie jak owocożercy, gatunki żywiące się nektarem i pyłkiem zamieszkują głównie strefę tropikalną. Ich głowy są wydłużone i spiczaste a języki na tyle długie, aby mogły sięgnąć dna kwiatu.

Drapieżnicy

Tylko niewielka liczba nietoperzy to gatunki typowo drapieżne. Polują one głównie na inne drobne ssaki, na przykład myszy, a także na niewielkie ptaki, żaby i jaszczurki. Ich duże, dobrze wykształcone kły służą do uśmiercania ofiar.

Dwa gatunki nietoperzy z rodziny rybaków (Noctilionidae) żywią się rybami. Ich duże, silne stopy zaopatrzone są w wyjątkowo długie pazury, którymi przeczesują powierzchnie stawów czy wolno płynących rzek przebijając ryby. Łowione są ryby do ok. 8 cm długości, które zaraz po złapaniu są przenoszone z pazurów do pyszczka.

Trzy gatunki z rodziny wampirowatych (Desmodontidae) żywią się wyłącznie krwią ptaków i ssaków. Występują w obu Amerykach od Meksyku na północy po północną Argentynę na południu. Żerują przecinając skórę ofiar zębami przekształconymi w cienkie i ostre blaszki i zlizując wypływającą krew. W ich ślinie występuje substancja obniżająca krzepliwość krwi, jednak z uwagi na wymiary zwierzątka strata krwi nie bywa specjalnie niebezpieczna dla ofiary. Niestety, nietoperze te przenoszą wściekliznę, tak więc ich ukąszenie może być bardzo groźne.

Rozpoznawanie terytorium

Większość nietoperzy rozpoznaje terytorium, na którym regularnie poluje. Po terenie tym zwykle poruszają się one ustalonymi trasami.

Echolokacja

Choć jedynie rudawkowate posiadają oczy przystosowane do widzenia przy słabym oświetleniu, to jednak przeważająca większość nietoperzy żeruje nocą. Zmysły powonienia i słuchu są nieźle rozwinięte u większości gatunków i z pewnością odgrywają rolę przy lokalizacji pożywienia. Jednakże najszerzej używanym do odnajdywania zdobyczy oraz najbardziej wyrafinowanym i zdumiewającym ze zmysłów, którymi obdarzone są nietoperze, jest zmysł echolokacji. Zasada echolokacji jaką posługują się nietoperze jest podobna do tej wykorzystanej w radarze czy sonarze. Zwierzę emituje przez nos i pyszczek serię dźwięków, większość w paśmie ultradźwiękowym, a więc niesłyszalnych dla człowieka. Dźwięki te po odbiciu od lokalizowanego obiektu, ruchomego lub nie, wracają jako echo do nietoperza. Interpretując echo, zwierzę tworzy obraz swojego otoczenia, określając położenie, wielkość i gęstość otaczających je obiektów. Interpretacja ta potrafi być na tyle subtelna, że pewne gatunki nietoperzy są w stanie wykryć drut o średnicy mniejszej niż 1 mm. Rybaki (Noctilionidae), polujące na ryby, lokalizują je na podstawie fali dźwiękowej odbitej od drobnych zmarszczek na powierzchni wody wywołanych przez potencjalne ofiary.

Rozmnażanie

Większość nietoperzy raz do roku wydaje na świat jedno tylko młode. Kilka gatunków rodzi bliźnięta, a tylko dwa gatunki z rodzaju Lasiurus z rodziny mroczkowatych (Vespertilionidae), zamieszkujące od Ameryki Środkowej po płd. Kanadę, mają w miocie 3 do 4 młodych. Także tylko nietoperze z tego rodzaju, oraz występujący w Polsce mroczek posrebrzany (Vespertilio murinus), posiadają aż 4 funkcjonujące sutki.

W strefie tropikalnej młode nietoperze mogą rodzić się w dowolnej porze roku. W klimacie umiarkowanym kopulacja odbywa się jesienią lub zimą (u gatunków najsprawniej latających zaobserwowano kopulację w locie!), natomiast młode rodzą się dopiero na wiosnę, gdy można zdobyć wystarczającą ilość pożywienia.

Nietoperze strefy umiarkowanej nie łączą się w trwałe pary, zarówno samce jak i samice parzą się z wieloma partnerami. Kopulacja często ma miejsce na zimowisku; samce wędrują wokoło, budząc samice, z którymi chcą się połączyć.

Sprzyjające warunki

Samce produkują spermę w lecie i zarówno one jak i zaplemnione samice mogą przechowywać zdolne do zapłodnienia nasienie do 7 miesięcy. Ta niespotykana u innych ssaków cecha pozwala na odłożenie czasu zapłodnienia w stosunku do zaplemnienia, aż do momentu gdy warunki zewnętrzne będą sprzyjały narodzinom młodych.

U niektórych gatunków jajo jest zapładniane natychmiast po kopulacji, lecz nie zagnieżdża się od razu w ścianie macicy, przez co uzyskiwany jest taki sam efekt. Czas trwania ciąży może zmieniać się tym sposobem dowolnie od 45 dni do 10 miesięcy, zależnie od tego w jakiej porze roku doszło do kopulacji. Niedługo po przebudzeniu się ze snu zimowego samice zdążają do kryjówek porodowych, w których łączą się w grupy liczące nawet kilka tysięcy osobników.

Urodziny w dzień

Młode zazwyczaj rodzą się w dzień. Poród u niektórych gatunków ma miejsce gdy samica zwisa głową w dół. jednakże u większości samica w tym czasie przyczepia się do ściany w odwrotnej, a więc nieco nienaturalnej dla nietoperza, pozycji. Młode podczas porodu jest łapane do worka utworzonego przez zwiniętą błonę ogonową. Co niezwykłe wśród ssaków – najpierw wychodzą tylne kończyny zwierzęcia.

Zaraz po urodzeniu samica liże ślepe, skąpo owłosione młode, które w tym czasie wydaje szczebioczące dźwięki wysokiej częstości, co pomaga matce rozpoznać później własne dziecko. Chociaż całkowicie bezradne, młode wielu gatunków może ważyć po urodzeniu nawet połowę tego co dorosły osobnik.

Nowo narodzony nietoperz zaczyna ssać prawie natychmiast. Młode są karmione aż do uzyskania przez nie całkowitej niezależności. Okres ten jest różny u różnych gatunków, najdłużej karmią samice wampirów – aż 9 miesięcy.

Opieka nad potomstwem

Nietoperze owadożerne zostawiają swe młode w specjalnych kryjówkach na czas polowania. Zapewnia im to maksimum manewrowości i szybkości podczas łowów. Pomimo olbrzymiej ilości młodych zgrupowanych w jednym miejscu, samice wydają się nie mieć najmniejszych trudności w odnalezieniu swego dziecka.

Zaniepokojone nietoperze mogą przenieść swoje „przedszkola”. Podczas ewakuacji młode trzymają się zębami mlecznymi uwstecznionego sutka na brzuchu matki (sutki czynne mieszczą się na piersi) i wczepiają się w matczyne futro dobrze rozwiniętymi stopami oraz kciukiem zaopatrzonym w pazur.

Młode rozwijają się szybko, ich oczy otwierają się między 3 a 10 dniem od urodzenia a futerko zaczyna rosnąć już w pierwszym tygodniu życia. Szybko opanowują umiejętność chodzenia i wspinania się. Młode małych nietoperzy uczą się latać niedługo potem – od 3 do 5 tygodni w zależności od gatunku. Duże rudawkowate nie są zdolne do lotu aż do trzeciego miesiąca życia.

Młode są uczone latania i polowania przez ich matki i do czwartego miesiąca życia są już prawie zupełnie dorosłe, z wyjątkiem tego, że nie mają typowego dla dorosłych osobników futerka. Pełną dojrzałość uzyskują do drugiego roku życia.

Nietoperze przeżywają najczęściej 5 do 10 lat, maksymalnie do około 20 – 24. Często przemierzają stosunkowo duże dystanse (do 50 km dziennie). Amerykański gatunek mroczek srebrny (Lasurus cinereus) potrafi odbywać wędrówki sięgające 4000 km – zalatuje nawet na Islandię.