Odgrodzone wodami oceanów przez ostatnie sto milionów lat torbacze Australii, Nowej Gwinei i Ameryki Południowej w drodze ewolucji dały bogatą i różnorodną faunę, której przedstawiciele zajmują nieomal wszystkie możliwe nisze ekologiczne.

Torbacze byty pospolitymi zwierzętami w czasach, gdy na Ziemi żyły jeszcze dinozaury. W ciągu ery mezozoicznej podzieliły się na co najmniej trzy grupy, z których do dzisiaj przetrwała tylko jedna – Panthotheria -obejmująca torbacze i ssaki łożyskowe inaczej zwane wyższymi.

W większości rejonów świata ssaki łożyskowe wyparły torbacze. Te ostatnie utrzymały się w odległej Australii, gdzie brakowało konkurencji ssaków wyższych i w Ameryce Południowej, która podczas całego trzeciorzędu była kontynentem odosobnionym. Torbacze południowoamerykańskie skolonizowały kontynent północnoamerykański dzięki pomostowi lądowemu i występują tam obok ssaków łożyskowych do dzisiaj.

Torbacze i ssaki łożyskowe powstały jako dwie ewolucyjne gałęzie rozwojowe mające wspólnych przodków, stąd też ich środowisko życia było podobne. W rezultacie ewolucja tych grup doprowadziła do powstania licznych form, które w obu podgromadach mają swoje ekologiczne odpowiedniki. Są więc torbacze przypominające psy, koty, myszy, szczury, wiewiórki, wilki, mrówkojady i borsuki. Chociaż wygląd wielu z nich jest bardzo podobny do ich odpowiedników w świecie łożyskowców, to ich droga ewolucji przebiegała całkowicie niezależnie.

Narodziny torbacza

Torbacze nie posiadają łożyska, którym u ssaków wyższych przekazywane są substancje pokarmowe z ciała matki do zarodka. Dlatego nie mogą opiekować się swoim potomstwem zapewniając mu długi pobyt we wnętrzu organizmu matki. Młode torbacze rodzą się więc nie w pełni rozwinięte. Noworodek torbacza czołga się po brzuchu matki w kierunku torby, gdzie przyczepia się do jednego z jej sutków. W torbie przebywa aż do osiągnięcia pełnej samodzielności. Chociaż większość zarodków szczęśliwie pokonuje drogę do torby, to jednak niektóre z nich giną. Licząc się z tym, torbacze wykształciły fascynującą strategię zapasową.

Samice torbaczy mają podwójną pochwę i podwójną macicę, do której przechodzą komórki jajowe. U wielu gatunków samce posiadają dwupłatowe prącie, które pozwala im dokonać zapłodnienia komórek jajowych w każdej z macic. Zagnieżdżenie się i rozwój drugiego zapłodnionego jaja może być opóźnione o kilka tygodni lub nawet miesięcy, do momentu kiedy pierwszy potomek przestanie ssać i jest gotowy do opuszczenia torby. Dzięki temu samica może kontynuować rozmnażanie się, nawet wtedy, gdy w pobliżu nie ma samców, z którymi mogłaby się skojarzyć. Dzięki temu też, gdy pierwszy potomek ginie, może być zastąpiony przez następnego gotowego do zajęcia torby.

Torbacze prowadzące aktywny tryb życia, tak jak np. kangury, mają zwykle jedno młode i głęboką torbę, w której bezpiecznie może przebywać potomek, nawet gdy starsze osobniki wykonują bardzo dalekie skoki. Z kolei wiele gatunków amerykańskich oposów i australijskich torbaczy mięsożernych ma w jednym miocie aż osiem, a nawet więcej młodych. Ich torby są po prostu fałdem skóry wokół sutków. Młode przyczepione do sutków są noszone przez matkę podwieszone pod brzuchem. Gdy masa całego miotu przekroczy masę ciała samicy, a następuje to szybko, i gdy młode przestaną trzymać się kurczowo sutków matki, samica zaczyna pozostawiać je w gnieździe.

Różne gatunki torbaczy mają różne sposoby noszenia swoich młodych. Niektóre młode są noszone w torbie, dopóki nie będą mogły biegać tak szybko jak matka, inne są noszone na matczynym grzbiecie.

Kangury

Wszystkie kangury mają podobny kształt ciała. Ich kończyny przednie są krótkie, kończyny tylne natomiast mocne, silnie wydłużone i przystosowane do wykonywania skoków. Duże zwierzęta tradycyjnie nazywa się kangurami, mniejsze zaś to walabie. Gruby, ciężki ogon jest używany jako narzędzie pomagające utrzymać równowagę.

Samce kangurów są większe niż samice -u kangura rudego i szarego nawet ponad dwa razy. Jest to wynikiem konkurencji pomiędzy samcami o dostęp do samic. Tylko największe i najsilniejsze samce mogą się rozmnażać, monopolizując wszystkie aktualnie zdolne do rozrodu samice w stadzie. W ten sposób są ojcami wszystkich młodych osobników w grupie.

Niektóre gatunki kangurów zamieszkują lasy, podczas gdy inne żyją na otwartych równinach. Istnieją również kangury nadrzewne, a nawet jeden gatunek zamieszkujący nory, którego nazwa – skalniak – trafnie wskazuje, że lubi on góry i tereny kamieniste

Duże kangury od świtu do zmierzchu pasą się na otwartych terenach trawiastych, gdzie mogą się swobodnie przemieszczać. Na żerowiska wybierają chętnie okolice położone na obrzeżach lasów. Kangury szare i rude zjadają dziennie tyle pokarmu co owca, ale nie konkurują ze sobą, gdyż wybierają inne gatunki roślin. Rzadko są widywane jako pojedyncze sztuki, najczęściej występują w grupach rodzinnych liczących do dziesięciu osobników.

Koale

Na początku naszego stulecia powszechnie uważano, że koale są zagrożone wyginięciem. Osadnicy zabijali te zwierzęta w wielkich ilościach, sięgających milionów sztuk, z powodu ich gęstego, miękkiego futra. Na szczęście ustanowione zakazy polowania na koale i wysiłki miłośników przyrody przyniosły pozytywne rezultaty i gatunek ten przetrwał. Obecnie jego populacja stale wzrasta. Koale żyją teraz nie tylko w niskich lasach eukaliptusowych wschodniej Australii, ale również wszędzie tam, gdzie mają pod dostatkiem pożywienia.

Koala, chociaż ma miły wygląd, nie jest wcale bezbronnym ssakiem. Ma duże silne łapy zaopatrzone w mocne, ostre pazury. Palce pierwszy i drugi są przeciwstawne, dzięki czemu zwierzę może obejmować gałęzie, gdy jest na drzewie.

Koale prowadzą nocny tryb życia i zjadają wyłącznie liście eukaliptusów. Pokarm ten jest twardy i ubogi w białko, toteż koale muszą go zjadać stosunkowo dużo, bo około 500 g w ciągu jednej nocy. Zwierzęta te są wyposażone w specjalne zęby, którymi rozcierają twarde tkanki liści eukaliptusów. Liście eukaliptusowe są ciężko strawne, gdyż zawierają wiele substancji o charakterze żywicznym (fenoplasty) oraz olejki eteryczne. Te trujące substancje muszą być neutralizowane w wątrobie koali. W jelicie ślepym, które jest szczególnie duże, przy pomocy drobnoustrojów dochodzi do fermentacji, dzięki czemu zwierzę może rozłożyć celulozę niestrawną dla wielu gatunków zwierząt.

Pokarm koali jest skrajnie ubogi w substancje odżywcze, toteż zwierzęta te oszczędzają energię prowadząc mało aktywny tryb życia, poruszają się wolno i śpią wciśnięte w rozwidlenie głównych gałęzi nawet 18 godzin na dobę.

Prawie o połowę mniejszy od samicy dorosły samiec koali jest dużo bardziej aktywny wiosną. Każdej nocy patroluje swoje terytorium, wydając szorstkie, chropowate dźwięki, informując w ten sposób inne samce o swojej przewadze. W czasie takich patroli kopuluje z każdą napotkaną samicą, gdyż jego, nawet trzyhektarowe terytorium, może nakładać się z obszarami występowania kilku samic, młodocianych samców lub nie przystępujących do rozrodu innych dorosłych samców. Dorosłe koale prawie wcale nie przemieszczają się na większe odległości. Często wystarcza im do życia teren o powierzchni jednego hektara.

Samce poniżej czwartego roku życia rzadko przystępują do rozrodu, samice z kolei zaczynają się rozmnażać, gdy mają dwa lata. Jedno młode, ważące w chwili narodzin niespełna pół grama, przytwierdza się do jednego z dwóch sutków, znajdujących się w otwartej do tyłu torbie. Gdy młode ma pięć miesięcy, samica zaczyna je karmić półstrawioną mieszanką liści eukaliptusa, która wydostaje się przez jej odbyt. Papka zawiera drobnoustroje, które są niezbędne dla prawidłowego trawienia liści eukaliptusa. W siódmym miesiącu życia młody koala opuszcza matczyną torbę i wdrapuje się na grzbiet matki. Po ukończeniu roku usamodzielnia się.

Wombaty

Przypominające wyglądem małego niedźwiedzia wombaty mają krępe ciało, małe oczy i masywną, spłaszczoną głowę. Ich krótkie, silne odnóża, zaopatrzone w mocne pazury, są przystosowane do kopania w ziemi. Dnie spędzają w norach, a na powierzchnię wychodzą w nocy. Podczas gdy zamieszkujący półpustynne południowo-wschodnie rejony Australii wombat szerokogłowy (Lasiorhinus latifrons) nie jest zagrożony, tak samo jak wombat pospolity (Vombatus ursinus), to trzeci gatunek, Lasiorhinus krefftii, jest gatunkiem ginącym. Jego liczebność ocenia się na ok. 20 osobników. Wombaty pospolite zamieszkują lasy eukaliptusowe stanu Queensland i wschodnią część stanu Wiktoria, gdzie żyją w pobliżu strumieni.

Zęby wombatów są przystosowane do zjadania twardej, włóknistej trawy. Torbacze te są spokojnymi ssakami, mają ustalone związki socjalne, a ich terytoria mają powierzchnię, w zależności od rodzaju środowiska, od 2,5 do 23 hektarów. Wombaty na większości obszaru Australii są chronione. Wyjątkiem jest wombat pospolity, który we wschodniej Wiktorii niszczy ogrodzenia zakładane w obawie przed plagą królików.

Torbacze nadrzewne

Wiele gatunków torbaczy nadrzewnych zamieszkuje lasy północnej części stanu Queensland i Papui Nowej Gwinei. Ich pokarmem są liście, owoce, owady oraz słodkie soki roślin. Niektóre gatunki polują na inne kręgowce, takie jak ptaki lub gady. Wszystkie wykazują podobieństwa w budowie i stylu życia do łożyskowych lemurów, małp, wiewiórek, kun i ssaków owadożernych, które są spotykane na innych kontynentach. Są ich ekologicznymi odpowiednikami na kontynencie australijskim. Jest to doskonały przykład konwergencji, czyli ewolucji zbieżnej, która uwidacznia się w powstawaniu form o podobnej budowie, które nie są ze sobą spokrewnione, a które prowadzą podobny styl życia i zajmują podobną niszę ekologiczną.

Niektóre gatunki torbaczy posiadają fałdy skórne rozpięte między przednimi i tylnymi kończynami, które zwiększają powierzchnię ciała i umożliwiają lot ślizgowy. Fałdy te są chowane, gdy zwierzęta siedzą na drzewach, a rozpinane w czasie lotu, który może sięgać nawet 100 metrów. Małe gatunki potrafią zręcznie omijać drzewa, a nawet machać tymi ?skrzydłami” i unosić się nieco w górę. Ssaki te są rzadko widywane -są płochliwe i prowadzą nocny tryb życia.

Wilk workowaty

Wilka workowatego widziano po raz ostatni w 1933 roku. Od tamtej pory nie ma pewnych danych na temat jego występowania. W dziewiętnastym wieku na Tasmanii wydano mu wojnę, a rząd wypłacał premię farmerom za zabijanie wilków workowatych, gdyż uważane były one za wrogów stad owiec. Zabito wiele tych zwierząt, a do całkowitej zagłady gatunku przyczyniła się prawdopodobnie jakaś choroba zakaźna, która zaatakowała resztki populacji.

Ze starych filmów wynika, że wilk workowaty miał długi, sztywny ogon, na którym zwierzę mogło się opierać i przyjmować pozycję ciała taką, jaką ma siedzący kangur. Mówiono, że zwierzę to mogło podskakiwać na dwa, trzy metry w górę. Po wilku workowatym pozostało niewiele – kilka fotografii, kilka wypchanych osobników i parę szkieletów. Ssak ten był drapieżnikiem, prawdopodobnie polował na kangury, ptaki i inne niniejsze torbacze.

Mrówkożer workowaty

Mrówkożer workowaty nie posiada torby. Kiedy między styczniem a majem rodzą się młode, przyczepiają się one do sutków matki. W ten sposób nosi ona małe, dopóki ich ciężar nie stanie się zbyt duży. Gdy to nastąpi, samica pozostawia swoje młode w gnieździe, gdzie następuje ich dalszy rozwój.

W październiku wyrośnięte w połowie młode mrówkożery zaczynają się same odżywiać, a w grudniu (wczesne lato australijskie) rozpraszają się w poszukiwaniu własnych terytoriów.

Mrówkożery workowate żyją pojedynczo, ich terytoria osobnicze są duże i dochodzą do 150 hektarów. Tak jak kolczatka, mrówkożery mają długi, wąski język, którym penetrują kopce termitów. Nazwa polska jest dość myląca, gdyż podstawowym pokarmem tych zwierząt są termity, a mrówki są zjadane tylko wtedy, gdy zaplączą się między termitami.

Diabły tasmańskie

Wbrew temu, co się powszechnie sądzi, diabły tasmańskie są słabymi myśliwymi. Ich pokarmem są głównie padłe owce, walabie i wombaty. Swymi silnymi szczękami diabły tasmańskie rozrywają ciała martwych zwierząt i miażdżą ich kości. Potrafią one podawać sobie pokarm do pyska używając przednich łap. Gdy pokarmem tym są wnętrzności jakiegoś padłego zwierzęcia, diabeł tasmański wygląda tak, jakby jadł spaghetti.

Kret workowaty

Jest on jedynym australijskim ssakiem, który żyje nieomal bez przerwy pod ziemią. Ma żółtawe, jedwabiste futerko, a samice posiadają otwierającą się do tyłu torbę. Krety workowate żyją na terenie piaszczystych pustyń, gdzie ich pokarmem są owady, szczególnie żyjące pod ziemią larwy. Kopią tunele używając kończyn przednich, które są krótkie i grube, a w części dłoniowej spłaszczone. Podziemne korytarze, które kret workowaty wykopuje w suchym piasku, natychmiast zapadają się po jego przejściu. Można więc odnieść wrażenie, że posuwające się do przodu zwierzę płynie w suchym, sypkim piasku. Krety workowate mają rogową płytkę na pysku i bardzo wąskie otwory nosowe. Nie posiadają małżowin usznych, a ich oczy są bardzo małe.

Torbacze amerykańskie

Torbacze te zamieszkują szeroki zakres środowisk. Żyją w liściastych lasach strefy umiarkowanej, w lasach tropikalnych, na terenach trawiastych, w górach i w pobliżu osiedli ludzkich. Są małymi zwierzętami – najmniejsze są wielkości myszy domowej, największe osiągają rozmiary kota.

Torbacze amerykańskie, zwane oposami lub dydelfami, mają wydłużone pyszczki, na których umieszczone są długie wąsy czuciowe. Zdenerwowany opos podwija wargi i pokazuje pięćdziesiąt ostrych zębów. Oposy dobrze widzą i mają dobry słuch, większość z nich może wspinać się i skakać po drzewach, w czym pomaga chwytny ogon. Nie wszystkie gatunki mają wy raźnie zaznaczoną torbę.

Dieta tych ssaków składa się z owoców, owadów, małych kręgowców, padliny i resztek wyrzucanych przez ludzi na śmietnik. W tropikalnych lasach Peru oposy potrafią wdrapać się na gałęzie 25-metrowych drzew, aby dostać się do kwiatów i nektaru w czasie pory suchej.

Opos wodny jest jedynym typowo wodnym torbaczem. Żyjąc nad brzegami stawów i rzek, zjada skorupiaki, małże i inne wodne bezkręgowce. Torba samicy tego gatunku jest skierowana otworem ku tyłowi ciała, a jej wylot w trakcie nurkowania jest uszczelniony dzięki tłuszczowej substancji i silnym mięśniom – zwieraczom.

Wpływ człowieka

Koegzystencja człowieka i torbaczy trwa od wielu tysięcy lat, właściwie od momentu pojawienia się człowieka na Ziemi. Dawne plemiona australijskie wzniecały pożary buszu, które zapędzały zwierzynę w pułapkę. Po takich pożarach wyrastała świeża trawa przyciągająca głodne kangury. Praktyki te doprowadziły prawdopodobnie do wyginięcia całych rodzin dużych kangurów pod koniec plejstocenu.

Przybycie ludności europejskiej na tereny Australii, a wraz z nią owiec, bydła, królików, lisów, kotów, psów, osłów i wielbłądów wywarło katastrofalne skutki dla środowiska naturalnego tego kontynentu. Biały człowiek spowodował wyginięcie dziewięciu gatunków torbaczy, a pozostałe gatunki zostały zdziesiątkowane. Z drugiej strony nowe pastwiska i zbiorniki wodne przyczyniły się do wzrostu liczebności kangurów szarych i rudych do tego stopnia, że stały się one prawdziwą zmorą farmerów, gdyż wyjadały trawę przeznaczoną dla bydła i owiec. Z tego powodu farmerzy uważają te gatunki za szkodniki i corocznie duża liczba kangurów jest zabijana przy użyciu broni palnej.

Stekowce

Te dziwne, bo składające jaja ssaki, powstały jakieś 200 milionów lat temu. Do dzisiaj zachowały w swojej budowie cechy przodków, czyli gadów. W triasie na Ziemi istniało wiele form stekowców. Jedynymi obecnie żyjącymi stekowcami są dziobak i dwa gatunki kolczatek – kolczatka australijska i prakolczatka.

Dziobak

Kaczodzioby dziobak jest zwierzęciem wysoce wyspecjalizowanym. Na pierwszy rzut oka zwierzę to wygląda jakby zostało poskładane z części ciała należących do innych zwierząt. Skórny, kaczy dziób jest osadzony jak maska na pokrytej sierścią głowie, kończyny są przyczepione do reszty ciała na sposób gadzi, a ogon, który jest napędem zwierzęcia, wygląda jak ogon bobra. Dziobaka odkryto w 1797 roku koło Sydney na rzece Hawkesbury. Sensacją dla naukowców był fakt, że dziobaki składały jaja tak jak ptaki i większość gadów, a jednocześnie karmiły młode mlekiem tak jak ssaki.

Dziobaki można spotkać na dużych obszarach wschodniej Australii, od Queensland po Tasmanię. Ssaki te zostały wprowadzone również na Wyspę Kangurów na południu Australii. Żyją one w pobliżu bagien, wzdłuż brzegów rzek i jezior, w lodowato zimnych górskich potokach i w ciepłych lagunach.

Kopią nory, w których się rozmnażają i znajdują schronienie w ciągu dnia. Ciasny tunel wejściowy do nory sprawia, że dziobak, który wyszedł z wody, po jego pokonaniu jest całkowicie suchy, gdyż cała wilgoć zostaje wyciśnięta z sierści w ciasnym przejściu.

Zwierzę to spędza większą część nocy pod wodą. Jest dobrym pływakiem, w czym pomaga rozpięta między palcami błona pławna. Poluje na różnego rodzaju bezkręgowce, takie jak ślimaki, kraby, małże i inne. Zjada znaczne ilości larw owadów, nie gardzi także małymi rybami.

Rzeki, w których dziobaki poszukują pożywienia niosą zwykle mętną wodę, z tego powodu lokalizacja ofiar dokonywana jest za pomocą specjalnych receptorów ulokowanych na miękkiej skórze dzioba, które są wrażliwe na wibracje. Oczy i uszy są przykryte skórnymi klapkami, a pokarm i pomagające w jego rozcieraniu ziarna piasku są magazynowane w zewnętrznych workach policzkowych. Zamiast zębów dorosłe dziobaki posiadają rogowe płyty, którymi kruszą twarde skorupiaki i mięczaki. Ssaki te zjadają ogromne ilości pokarmu, ich dzienna porcja sięga połowy masy ciała.

Dziobak jest wyposażony przez naturę w groźny oręż, jakim jest jad. Samce na piętach kończyn tylnych posiadają ostre wyrostki, wydzielające jad tak silny, że może zabić psa lub spowodować poważne cierpienia u człowieka.

Rozmnażanie

Po kopulacji samica dziobaka kopie na brzegu norę o długości do osiemnastu metrów. Komora lęgowa jest wyścielona liśćmi, a otwór wlotowy zatykany ziemią. Samica składa zazwyczaj dwa białawe jaja wielkości jaj szpaka, które czasami są ze sobą zlepione. Wysiaduje jaja zwijając się obok nich albo leżąc na grzbiecie i mając jaja na swoim brzuchu. Świeżo wyklute dziobaki mają dwa i pół centymetra długości, są ślepe i nagie. Mleko jest produkowane przez gruczoły mleczne i wyciskane na zewnątrz, gdyż samica nie posiada sutków. Po czterech miesiącach młode wychodzą z nory, a dwa tygodnie później są samodzielne.

Kolczatki

Pokrycie ciała kolczatki to futro i długie kolce. W sytuacji zagrożenia kolczatka zwija się tak jak jeż, na miękkim gruncie potrafi też w ciągu sześciu, siedmiu minut wkopać się w glebę i ukryć pod ziemią. Samce są większe od samic i mają rogowe ostrogi na tylnych kończynach. W przeciwieństwie do dziobaka, kolczatki nie posiadają gruczołów jadowych.

Kolczatka australijska żyje w Australii i Papui Nowej Gwinei w suchym lub mokrym środowisku, natomiast prakolczatka zamieszkująca Papuę Nową Gwineę i wyspy Salawati preferuje wilgotne lasy. Ich schronieniem są sterty roślinności, puste pnie drzew i wnęki skalne. Kolczatki australijskie żyjące na terenach suchych mogą nie pobierać pokarmu przez wiele tygodni. Zjadają dużo dżdżownic, które znajdują w wilgotnej glebie lasów. Ich długi, ruchliwy język jest wsuwany w pęknięcia kory martwych drzew i do wnętrza rozmaitych dziupli, skąd sprawnie wyciągają owady i ich larwy.

Po złożeniu jaja, samica kolczatki umieszcza je w tymczasowym worku inkubacyjnym, który mieści się na jej brzuchu. Jej kloaka wydziela w tym czasie kleisty płyn, którym jajo jest przyklejane do worka. Wyklute młode jest karmione mlekiem, które sączy się po włosach otaczających ujście gruczołów mlecznych. Mała kolczatka przebywa w worku od sześciu do ośmiu tygodni, dopóki pojawiające się na jej ciele kolce nie 8 zmuszą matki do pozostawiania jej w gnieździe.